Odczytują zwoje z Herkulanum. Pomóc ma sztuczna inteligencja

Odkryte w pobliżu rodzinnego miasta teoretyka Giorgio Angelottiego, Neapolu we Włoszech, w latach 50. XVIII wieku, zwoje pochodzą z biblioteki częściowo odkopanej willi w Herkulanum z I wieku p.n.e.

W akceleratorach w Wielkiej Brytanii i we Francji badacze skanują nienaruszone zwoje. Nad projektem pracuje m.in. Angelotti. W badaniu zastosowano superdokładne tomografy i algorytmy uczone do rozpoznawania tuszu opartego na sadzy.

Papirusy z Herkulanum najczęściej zapisane były właśnie takim tuszem, nie zaś atramentem metalicznym, jak miało to miejsce w średniowieczu. Oznacza to, że głównym wyzwaniem dla badaczy jest odróżnienie atramentu wykonanego głównie z węgla od zwoju, którego skład chemiczny również w większości składał się z węgla.

Współczesne metody unikają niszczącego rozwarstwiania papirusów, które w XVIII w. doprowadziło do utraty wielu tekstów. Dziś zespoły korzystają z nieinwazyjnego skanowania i wirtualnego „rozwijania” warstw papirusu, co pozwala wydobywać litery ukryte wewnątrz zwęglonych rulonów.

Przełom przyniósł konkurs Vesuvius Challenge. Algorytmy wykrywania atramentu opracowane przez Youssefa Nadera i Luke'a Farritora pomogły w odkryciu około 2000 greckich znaków. Nader nauczył sztuczną inteligencję rozpoznawania atramentu, starannie trenując ją na oderwanych fragmentach zwoju, gdzie powierzchnia papirusu była już odsłonięta.

W tym samym czasie Farritor rozpoznawał pierwsze słowo, porphyras (fioletowy), z wnętrza nieotwartego zwoju, używając oddzielnego modelu sztucznej inteligencji trenowanego na fragmentach, gdzie słaby, ale ledwo widoczny, wzór "spękania" wydawał się być powiązany z pokrytymi atramentem częściami.

Dzięki połączeniu swojego kodu i współpracy z Julianem Schilligerem, studentem ETH Zürich w Szwajcarii, badacze przetłumaczyli tekst, który ujawnił starożytne rozważania na temat jedzenia, muzyki i przyjemności. Autor zadawał w nich ponadczasowe już pytanie - co sprawia, że "życie jest warte życia".

W maju 2025 r. absolwenci z Würzburga - Marcel Roth i Micha Nowak - zaadaptowali oprogramowanie do obrazowania medycznego i jako pierwsi odczytali tytuł ukryty w rulonie: "Philodemus, O występkach".

Zespoły badają, czy jeszcze wyższa rozdzielczość skanów ujednolici rozpoznawanie atramentu między zwojami. Wczesne wyniki są obiecujące, ale oznaczają ok. sześciokrotnie dłuższe skanowanie. To cena za dokładniejsze wykrywanie tuszu i szybszy postęp w późniejszym etapie analizy AI.