Odkrycie w Arktyce. Skamieniały nosorożec podważa dotychczasowe teorie

Naukowcy z Kanadyjskiego Muzeum Przyrody (CMN) zidentyfikowali i formalnie opisali nieznany wcześniej gatunek wymarłego nosorożca z kanadyjskiej Arktyki. Odkrycie opiera się na niemal kompletnym szkielecie kopalnym odkrytym w warstwach osadowych starożytnego jeziora w kraterze Haughton na wyspie Devon w Nunavut. Znalezisko to stanowi najdalej na północ wysunięte miejsce występowania jakiegokolwiek znanego gatunku nosorożca.

Nosorożce mają bogatą historię ewolucyjną, sięgającą ponad 40 milionów lat wstecz i kiedyś zamieszkiwały wszystkie kontynenty z wyjątkiem Ameryki Południowej i Antarktydy. Ten nowo odkryty "nosorożec arktyczny" (Epiatheracerium itjilik) żył około 23 miliony lat temu, we wczesnym miocenie.

Badania, opublikowane przez naukowców w czasopiśmie "Nature Ecology and Evolution", wskazują, że był najbliżej spokrewniony z gatunkami nosorożców znanymi z Europy sprzed kilku milionów lat.

"Obecnie w Afryce i Azji żyje tylko pięć gatunków nosorożców, ale w przeszłości występowały one w Europie i Ameryce Północnej, a z zapisu kopalnego znanych jest ponad 50 gatunków. Dodanie tego arktycznego gatunku do drzewa genealogicznego nosorożców oferuje nowe spojrzenie na naszą wiedzę o ich historii ewolucyjnej" - mówi główna autorka badania, dr Danielle Fraser, kierownik paleobiologii w Kanadyjskim Muzeum Przyrody (CMN).

Analiza zespołu dostarcza nowych spostrzeżeń na temat tego, jak nosorożce rozprzestrzeniały się przez miliony lat między Ameryką Północną a Europą (przez Grenlandię), wykorzystując północnoatlantycki most lądowy. Co wskazuje, że takie szlaki mogły umożliwić ssakom lądowym rozproszenie się między kontynentami miliony lat później, niż wcześniej sądzili naukowcy. Oprócz opisu gatunku, badanie wprowadza zrewidowane drzewo ewolucyjne nosorożców.

Nosorożcowate wykazywały dużą zmienność morfologiczną - od masywnych form przypominających hipopotamy po mniejsze gatunki bez rogu. Epiaceratherium itjilik należał do mniejszych i lżejszych przedstawicieli; był porównywalny rozmiarami do współczesnego nosorożca indyjskiego, ale nie posiadał rogu. Na podstawie umiarkowanego zużycia zębów policzkowych oceniono, że okaz reprezentował osobnika we wczesnej lub środkowej dorosłości.

Nazwa gatunku "itjilik" oznacza "mroźny" lub "szron" w języku inuktitut (język inuickiej grupy języków eskimo-aleuckich, używany w arktycznej Kanadzie, zwłaszcza w Nunavut, gdzie jest językiem urzędowym). Zespół badawczy chciał oddać hołd wysokoarktycznemu domowi nosorożca, dlatego skonsultował się z Jarloo Kiguktakiem, starszym Inuitów i byłym burmistrzem Grise Fiord, najdalej na północ wysuniętej społeczności Inuitów w Kanadzie. Odwiedził on złoża kopalne w kraterze Haughton i uczestniczył w wielu ekspedycjach paleontologicznych w Arktyce.

Większość kości nosorożca zebrała w 1986 r. dr Mary Dawson, emerytowana kuratorka Carnegie Museum of Natural History w Pittsburghu. To ona odnalazła krytyczne elementy diagnostyczne - zęby górne i dolne, żuchwę oraz fragmenty czaszki - dzięki którym zespół CMN mógł przypisać okaz do nosorożcowatych i opisać nowy gatunek.

"To, co jest niezwykłe w przypadku nosorożca arktycznego, to fakt, że jego skamieniałe kości są w doskonałym stanie. Są one trójwymiarowo zachowane i zostały jedynie częściowo zastąpione minerałami. Odkryto około 75 proc. szkieletu, co jest niezwykle kompletne jak na skamieniałość" – przekazała paleobiolog Marisa Gilbert, współautorka badania i starsza asystentka naukowa w CMN w komunikacie.

Dalsze szczątki E. itjilik odkryto podczas późniejszych wypraw CMN, kiedy Dawson dołączyła do dr Natalii Rybczynski i Marisy Gilbert. Wcześniejsze ekspedycje prowadzone przez Rybczynski doprowadziły też do odkrycia innego nowego gatunku — przejściowego przodka fok, Puijila darwini. Dr Mary Dawson, która zmarła w 2020 r., jest wymieniona jako czwarta współautorka publikacji.

Odkrycie skłoniło zespół do gruntownego przeanalizowania historii ewolucyjnej i biogeograficznej nosorożcowatych. Autorzy publikacji umiejscowili nowy gatunek na drzewie genealogicznym nosorożców, badając występowanie 57 innych taksonów nosorożców, z których prawie wszystkie wymarły. Wyniki uzyskano dzięki wizytom w zbiorach muzealnych, przeszukiwaniu literatury naukowej i korzystaniu z baz danych.