Polskie satelity. Do czego są potrzebne?

- Czy w Polsce jesteśmy zdolni wykorzystać dane, które satelity na orbicie Ziemi udostępniają? Z perspektywy obywatela tak jest, bo przecież mamy wiele komercyjnych systemów, które informują nas np. o tym, że przechodzimy koło sklepu, w którym jest coś, co nas interesuje - mówi dr Ryzenko. Zarazem przypomina, że nie wykorzystujemy podobnych narzędzi skutecznie do informowania o tym, że nadciąga silny wiatr, burza czy inne zjawisko. Oznacza to, że jest pole do rozwoju tej płaszczyzny komunikacji z korzyścią dla społeczeństwa.

Mamy nie tylko czasy trudne geopolitycznie, ale też skomplikowane klimatycznie. Tylko w 2024 r. w Europie 400 tysięcy osób było poszkodowanych przez burze i powodzie, straty sięgnęły 18 miliardów euro. W liczbach z perspektywy globalnej to ponad 150 bezprecedensowych zjawisk, które doprowadziły do ponad 1700 ofiar śmiertelnych oraz relokacji 850 tysięcy ludzi (najwięcej od 2008 r.) poza miejsce zamieszkania. - Zarządzanie kryzysowe z wykorzystaniem satelitów - jak mówi dr Ryzenko - redukuje ten najważniejszy i najgorszy współczynnik, współczynnik tych, którzy tracą życie.

W Polsce mamy alerty RCB (Rządowe Centrum Bezpieczeństwa) jako element zarządzania kryzysowego, lecz zdaniem dra Ryzenko są to proste mechanizmy, bo tylko obywatel musi być poinformowany, komunikuje się na płaszczyźnie lokalnej. Za to na poziomie całego kraju informacja satelitarna powinna być dostępna dla służb ratunkowych (jak Straż Pożarna) i administracji publicznej (np. Wody Polskie). Słowo "informacja" jest tu kluczowe, bo jak przypomina - dane jako takie nie wystarczą. Muszą one być przetworzone danych do informacji, która odpowiada na konkretne pytania, problemy użytkownika.

- I tym ma być CSHP. Tłumaczem potrzeb użytkowników na język technologii. Bo użytkownik wie, czego potrzebuje, ale on może nie wiedzieć, jak każda kolejna satelitarna, dronowa czy inna technologia może najefektywniej odpowiedzieć na jego potrzeby - zauważa dr Ryzenko, podkreślając znaczenie wsparcia operacyjnego oferowanego służbom.

W ramach CSHP nie ma obecnie planów tworzenia platformy internetowej z informacjami dla cywili, ale dr Ryzenko zgadza się z potrzebą edukowania społeczeństwa. Choćby w umiejętności sięgania po dane historyczne, które pokazują np. zasięg obszarów zalewowych. Z odpowiedzią na pytanie, czy przydałaby się jednak integracja informacji kryzysowych z aplikacją jak mObywatel, dr Ryzenko na razie się wstrzymuje, ale nie wyklucza działań w przyszłości.

CSHP to przedsięwzięcie pionierskie, krajowe, ale realizowane jako element inicjatywy ESA pod nazwą Space Resillience Nodes. Ma stać się wzorcem dla podobnych działań w innych krajach. - Mamy ambicje pełnić rolę koordynatora takiego ogólnoeuropejskiego systemu - mówi dr Ryzenko.

Obecnie CSHP współtworzą CIK CBK PAN, Cloud Ferro (zapewnia infrastrukturę w zakresie przechowywania i przetwarzania danych), Europejska Fundacja Kosmiczna, Politechnika Warszawska oraz ICEYE. I tu warto zauważyć, że CSHP nie będzie ograniczał się do potencjału polskich satelitów, ale sięgnie po dane z europejskich systemów obserwacyjnych Copernicus Sentinel. Zdaniem dra Ryzenki własne satelity to podstawa niezależnego bezpieczeństwa (głównie w kontekście obronnym), jednak kluczowa jest współpraca europejska i wymiana danych między państwami członkowskimi.

- My dajemy coś, ktoś inny daje coś innego. W efekcie nasze możliwości się multiplikują - wyjaśnia ekspert, zwracając uwagę na znaczenie integracji różnych rozwiązań w takim systemie, w którym łatwo dołączać algorytmy analityczne, dla poprawy możliwości obserwacyjnych.

Czy Polska jest gotowa na CSHP? Ze słów Ryzenki wynika, że po prostu musi być. - Służby, w tym Państwowa Straż Pożarna, charakteryzują się wysoką otwartością na innowacje i nowe technologie. Obecnie cały system jest reformowany w oparciu o nową ustawę o ochronie ludności, co stwarza doskonałą okazję do silniejszego zintegrowania nowoczesnych narzędzi technologicznych - tak ekspert porównuje sytuację w Polsce do tego, co zaobserwował w innych krajach Europy.

W sytuacji kryzysowej naziemna infrastruktura komunikacyjna (GSM, sieć szkieletowa) potrafi zawieść. Rozwiązaniem mogą być satelity - uważa Ryzenko. Oprócz komercyjnych rozwiązań, dostępnych też dla ludności, służby mają dostęp do tymczasowego europejskiego systemu łączności rządowej GOVSATCOM, a docelowo do konstelacji satelitów IRIS2. Ten system, jak wyjaśnia ekspert - nie jest tak drogi i tak trudny w dostępie jak łączność wojskowa.

- Nie ma dzisiaj innego sposobu niż z poziomu satelitarnego i uzupełnianego dronami, żeby rozumieć, co się dzieje, jak naprawdę wygląda sytuacja. Inaczej mamy tylko raporty punktowe z terenu - podkreśla dr Ryzenko. Zwraca też uwagę, że satelity mogą pracować w różnych zakresach promieniowania elektromagnetycznego (radar, podczerwień, optyka), obserwować zmiany na dużych obszarach i nadawać im kontekst przestrzenny.

Przewaga satelity nad lokalną stacją pomiarową nie podlega wątpliwości. Tu dr Ryzenko w trakcie poprzedzającej rozmowę prezentacji CSHP, przytoczył katastrofę ekologiczną na Odrze w latach 2022-2023. Dopiero techniki satelitarne pozwoliły zmapować rozkład przestrzenny chlorofilu, śledząc, jak toksyczne zakwity glonów przemieszczały się wzdłuż rzeki i w zbiornikach wód stojących. Konkretne rekomendacje w połączeniu z danymi naziemnymi czy mapami topograficznymi są tym, czego potrzebuje społeczeństwo.

Z kolei wydarzenia z 2024 r., gdy satelity ICEYE przez dwa tygodnie monitorowały przebieg powodzi w Kotlinie Kłodzkiej, przypieczętowały potrzebę powstania planowanego już wówczas CSHP. Dr Ryzenko pochwalił bardzo dobrą współpracę z instytucjami wojskowymi, która pokazała, że koordynacja informacji (oprócz satelitów stosowano też drony) jest w polskich warunkach możliwa.

- Przez proces, który nazywamy Innovation Pipeline, oceniamy użyteczność i uruchamiamy takie pilotażowe użycie nowych rozwiązań dla użytkownika, wspólnie z nim, w sytuacjach nie tylko ćwiczebnych, ale również rzeczywistych. W tym celu organizujemy tak zwane triale, czyli swoiste eksperymenty, często poligonowe, czasem są to gry sztabowe, po to, żeby zwalidować, czy to rozwiązanie, którym w danym momencie zajmujemy się, jest właściwe i w jaki sposób ewentualnie powinno być zaadaptowane do faktycznych potrzeb. Jak uczula dr Ryzenko, CSHP nie będzie wyłącznie instytucją działającą post factum. Nawet działania wyprzedzające kryzys będą kluczowe.

Dobrym podsumowaniem są słowa bryg. Grzegorza Borowca z Komendy Głównej Straży Pożarnej, czyli służby, która bezpośrednio skorzysta z CSHP - odpowiedź na powódź to nie tylko usypywanie worków z piaskiem, ale też prognozowanie.